“Толош” дивар гəзети

IMG_1620

Elnur AĞAYEV / Tarixçi

“Толош” дивар  гəзетинин  үстүндə  нə вахт  һазырландығы  вə  һансы  тарихдə  дивардан асылдығы һаггында бир jазы jохдур. Амма гəзетин һазырланмасында вə дивардан асылмасында иштирак етдиjим үчүн бу тарихин 1989-ҹу илин март аjы  олдуғуну тəхмин елəjирəм. Тəхминим дə буна əсасланыр ки, мəн 1986-1987 дəрс илиндə  Гызылавар Кəнд Орта Мəктəбинин 9-ҹу синфиндə охуjурдум. Вə бу гəзет дə бу мəктəбə ҝəлишимин икинҹи илиндə, ҝөзəл бир jаз ҝүнү тəртиб олунмушду. Гəзетдəки jазылар вə jазы jазанлар һаггында бəзи арашдырмалар апармагла да бу нəтиҹəjə ҝəлмəк олар. Гəзет  Масаллы Раjону Гызылавар Кəнд Орта Мəктəбиндə һазырланыб вə мəктəбин һəjəтинə ҝиришдə, сол тəрəфдə дивардан асылмышды. Сон иллəрə кими о мəктəб натамам мəктəб иди  вə кəндин Пејсə мəһəллəсиндə jерлəширди.

Гəзет анҹаг бир нөмрə һазырланмышды. Гəзетин икинҹи нөмрəсини һазырламаг үчүн дивар кағызынын башлығы jазылса да, сəһифəси тəртиб едилсə дə, jазылары jазылмамыш, мəгалəлəрин jерлəри бош галмышды. Гəзетин һазырланан тəк нүсхəси рəһмəтлик шаир Тофиг Илһамын евиндəки архивиндəдир. Һəмəн архивдə дивар гəзетинин һазырланан тəк нүсхəси деjил, һазырлығы апарылан вə бош олан икинҹи нөмрəси дə горунмагдадыр. Мəн, 2007-ҹи илин феврал аjында Тофиг Илһамын евиндə мəнə əзиз олан бу гəзетлəри ҝөрдүм вə jаддашым мəни о иллəрə апарды…

…1989-ҹу илин ҝөзəл бир jаз ҝүнү Гызылавар Кəнд Орта Мəктəбинин  коридорунда дивардан бир дивар гəзети асылды. Шаҝирдлəр, бирбирилəрини итəлəjəрəк о гəзетə jахынлашараг, ону охумаг  истəjирдилəр. Əслиндə, охумагда чох чəтинлик чəкирдилəр, чүнки диварда асылан бу гəзет, мəктəбдə охудуглары бир дилдə  jазылмамышды. Гəзет, һəр ҝүн данышдыглары, чох jахшы билдиклəри бир дилдə, jəни ана диллəри олан Талыш дилиндə иди. Амма бу дилдə биринҹи дəфə jазыjла гаршылашдыгларындан, охумагда чох чəтинлик чəкирдилəр. Шаҝирдлəрин дивар гəзетини охумаг “баҹарыглары”  бир  аз  да “Jедди  оғул  истəрəм” киносундакы бир епизоду хатырладырды. Jəгин ки, һəр  кəс о епизоду ҝөзлəри өнүнə ҝəтирə билəр: Гоҹа киши көһнə һəрфлəрлə jазылан jазыны һеҹалаjа-һеҹалаjа  белə  охуjурду:

Бү-түн  өл-кə-лə-рин  про-ле-тар-ла-ры,  бир-лə-шин. 

Шаҝирдлəр дə дивар гəзетини еjни илə бу шəкилдə, һеҹалаjараг охумаға чалышырдылар:

Дын-jо зəһ-мəт-ке-шон, и бы-бу-əн!...

Əслиндə, Талыш дилиндə jазы jазмаг, охумаг Талыш бөлҝəсинə, һəмчинин дə бу кəндə jад бир əламəт деjилди. Чүнкү, һəлə узаг 1930-ҹу иллəрдə, инди Талыш  дилиндəки jазылары һеҹалаjа-һеҹалаjа охуjан шаҝирдлəрин бабалары, нəнəлəри бу дилдə дəрс кечмишдилəр, jазы jазмышдылар, шеирлəр əзбəрлəмишдилəр. Амма, чох тəəссүф ки, икинҹи Дүнjа Мүһарибəси иллəриндə Талыш дили дəрслəри мəктəблəрдəн  лəвғ едилди. Мəктəблəрдəн Талыш дили дəрслəринин лəғв едилмəсинə бахмаjараг, о дəрслəри алан шаҝирдлəр, ҝəлəҹəк иллəрдə дə о дəрслəрин һəсəдини чəкдилəр, о  дəрслəрдə кечдиклəрини  өвладларына,  нəвə-нəтиҹəлəринə даныша-даныша jашадылар. Əллəриндə о иллəрдə jаздыглары jазы нүмүнəлəри, дəрс китаблары олмаса да, буну  өвладларына  данышан, онлара баша салан руһлары, инамлары, үрəклəри варды.

Дивардакы гəзети һеҹалаjа-һеҹалаjа охуjан шаҝирдлəрин, демəк олар ки, һамысы нəнəлəриндəн, бабаларындан, онларын о иллəрдə өjрəндиклəри Зүлфигар Əһмəдзадəнин:

Əв чиче кардə тыр-тыр,

Чы колхози трактор.

И лыскə нат һардедə,

Һəмə ружи гардедə...

Вə jа

Ленин чəмə рəһбəре,

Бə дынjо бəрабəре

шеирлəини ешитмишдилəр.  Һəтта  нəнəлəриндəн, бабаларындан ону да ешитмишдилəр ки, Талыш шаири Зүлфигар Əһмəдзадə, шеириндə Ленини о бири дүнjаjа бəрабəр тутдуғу үчүн Сибирə сүрҝүн едилмиш вə орда да өлмүшдү.

Бабалар, нəнəлəр тəк бунлары jох, башга шеирлəри дə нəвəлəринə  өjрəдирдилəр:

Рус дили мəллим кəдə ни,

Шинə чаjыш вəдə ни.

Нəнə вотдə чич быкə,

Пенҹə вəдə раст быкə.

Шаҝирдлəр, нəнəлəриндəн “Гылгыл  хымо, аз бывотом, ты гуш быдə”, “Бевəҹə жени нағыл”ларыны да ешитмишдилəр.

Һəтта хатырлаjырдылар ки, кəнд клубунда Балоғлан Əшрəфов Тофиг  мүəллимин /Тофиг  Илһам/ “Толышə кинə” маһнысыны охуjанда, бүтүн салон аjаға галхыб, буну алгышламышды вə бир ағыздан охумушдулар:

Маштə-маштə һəши пемə,

Бə чаjə һи кинон омə,

Чəшым гылəj бəты дамə,

Толышə кинə, Толышə кинə!

Бəзилəри Ханəли мүəллимин /Ханəли Толыш/ Сəмəд Вурғунун “Вагиф” əсəриндəн, Талыш дилинə башга дилдəн тəрҹүмəнин мүмкүн олдуғуну ҝөстəрмəк үчүн, eлəдиjи бир нечə мисралыг тəрҹүмəсини дə билирдилəр, ешитмишдилəр:

Жоғо вотедəн ки, бовнедə хоки,

Шымə Гарабағи ханондон чоки,

Һынон һысте геле Раст баһандəнəн...

...Ҝүндəлик Талыш дилиндə данышан, бу дилдə чохлу шеирлəр, лəтифəлəр, нағыллар билəн бу шаҝирдлəр, дивардан  асылан “Толош” гəзетини һеҹалаjа-һеҹалаjа  олса  да, охуjурдулар.

Бəс бу гəзет һардан о дивара  асылмышды, буну ким фикирлəшмишди, jазыларыны ким jазмышды, шəкиллəрини, тəртибатыны ким һазырламышды? Бу суаллары верəнлəр, буну фикирлəшəнлəр дə аз деjилди. Əслиндə буну баша дүшмəк үчүн гəзетин сон  һиссəсинə бахмаг бəс елəjəрди, чүнкү орда үч ад jазылмышды:

Редактор: Т. Илһам, 

Рəссам: Əлиjар, 

Бынывышт: Елнур. 

Бу үч нəфəри мəктəбдə дə, кəнддə дə һамы таныjырды: Тофиг мүəллим, ҝөзлəри ҝөрмəмəсинə бахмаjараг, чох гиjмəтли бир мүəллим, Талыш бөлҝəсинин ҝөзəл шаири, Талыш дилиндə ҝөзəл шеирлəрин мүəллифи; Əлиjар, мəдəниjjəт ишчиси, актjор, Бəдəлан кəнд мəдəниjjəт евинин мүдүрү, Елнур исə чалышган бир шаҝирд. Бу үч шəхси бир араjа ҝəтирəн исə, о дөнəмин сиjаси, игтисади, мəдəни аб-һавасы иди. Советлəр өлкəсиндə jенидəнгурма вə ашкарлыг сиjасəти ҝениш вүсəт алмышды. Инсанлар, əввəллəр  алышмадыглары  бир  чох  азадлыгларын адыны ешитмəjə башламышдылар. Халгларын, фəргли саһəлəрдə азадлыглар əлдə едə билəҹəклəри һаггында сөһбəтлəр ҝəзирди. Өлкə рəһбəри Горбачовун, Балтик Республикаларындан бириндə, 6 мин нəфəрлик бир халгын да дилини, тарихини, əдəбиjjатыны, сəнəтини jашада билəҹəjи һаггындакы сөзлəри, халглары һəраката кечирмиш, милли шүурлары оjатмышды.

“Толош” дивар гəзети, иллəрҹə бөjүклəриндəн Талыш дилиндə ешитдиклəри шеирлəрлə, нағылларла, лəтифəлəрлə бөjүjəн, еjни заманда һəр ҝүн бу дилдəн истифадə едəн вə ону jашадан бир нəслин jенидəнгурма вə ашкарлыгдан алдыглары ҝүҹлə ортаjа чыхды. О ҝүн, о кəнддə бу ҝүҹə ҝүч гатан чох саjыда инасанын адыны чəкмəк мүмкүмдүр:  Ханəли  Толыш,  Ҹамал  Лəлəзоə,  Сəвагəт Гурбанов вə б. Амма гəзетин ишыг үзү ҝөрмəси үч шəхсин адыjла бағлыдыр: Тофиг Илһам, Əлиjар Ағаjев вə Елнур Ағаjев.

Демəк олар ки, гəзетин чыхарылмасы вə jазыларын  һазырланмасы Тофиг  мүəллимин фикри иди. Мəн о дөнəмдə Тофиг мүəллимин дəрс журналыны jазар вə бəзи ҝүнлəр дə, дəрс саатындан сонра, евлəринə ҝедəр, дəрслəри һазырламагда, jазыларыны jазмагда она көмəклик едəрдим. Чүнки Тофиг мүəллим, ҝөзлəри ҝөрмəдиjиндəн бəзи баҹарыглы шаҝирдлəриндəн буну хаһиш едəрди.

Тофиг мүəллимə көмəк мəгсəдлə евлəринə ҝетдиjим бир ҝүн о, бу мөвзуну ачды.  Тофиг мүəллимин һесабларына ҝөрə, сəһифə jазыларыны мəн jазаҹагдым. Амма,  гəзетин шəкиллəрини чəкмəк вə тəртибатыны һазырламаг үчүн дə бирини тапмаг лазым иди. Ағлыма Əлиjар Ағаjев ҝəлди. Чүнки Əлиjарын əл габилиjjəти jахшы иди вə Тофиг  мүəллимин дə вахтыjла шаҝирди олдуғу үчүн бу ишə разылыг верəрди. Тофиг мүəллим Əлиjарла данышды вə үчүмүз дə, гəзети һазырламаға башладыг.

Əлиjар, гəзетин сəһифə тəртибатыны һазырлады. Гəзетин ады “Толош” гоjулду. Башлыгда, архада Талыш дағларыны ҝөстəрəн бир шəкил, шəкилин габағында исə “Толош” jазылмышды. Əлиjар, гəзетин кəнарларыны вə орта бөлүмлəрини чичəк шəкиллəриjлə бəзəди. Гəзетин үст күнҹүндə “Дынjо зəһмəткəшон, и быбуəн” шуары да jазылмышды.

Адынын jанында, гəзетин нөмрəси дə верилмишди: но.1.

Гəзетдə ашағыдакы jазылар jер алмышды:

1.  Редакторику: Һа Толошон - Бу Тофиг мүəллимин о ҝүнлəрдə jаздығы jени шеири иди,

2.  Чəмə хəлғи ном чиче? - (мүəллиф Тофиг Шаһбазов)

3.  Толошон дөвлəт бə? - (мүəллиф С. Гурбанов)

4. Jолон Сыханон,

5. Редаксиjəку,

6. Бəс ты кенə мерд бəбеш? - (мүəллиф Вəлишаһ Шəғолəсевож),

7. Ағылбыловон,

8. Зывонбарыштон,

9. Пеғанде,

10. Е’лан,

Гəзетин үнваны да сон һиссəдə верилмишди:

Унван: Масаллү р. Ғызлово д. Тел. 75-2-65. Бу телефон нөмрəси Тофиг  мүəллимин  ев  телефон нөмрəси иди.

“Толош” дивар гəзетинин мүасир Талыш тарихиндə  өзүнəмəхсус  jери  вар. Һəлə  Москвада Һилал Мəммəдов достларыjла “Толыш” гезетини чыхармамышды, һəлə Бəдəлан Кəнд Мəдəниjjəт евиндə Əлиjар Ағаjевин “Мəрəкə” мəҹлиси “Һони” журналыны чыхармамышды, амма дүнjанын Талыш адлы бөлҝəсинин кичик бир  кəндиндə, Гызылаварда үч геjрəтли Талыш баласы бир араjа ҝəлиб “Толош” адында бир дивар гəзети чыхардылар. Ҝөзəл бир jаз ҝүнү о гəзети Гызылавар Кəнд Орта  Мəктəбинин ҝөрсəнəн бир jериндə дивара асмышдылар ки, Талыш балалары һеҹа-һеҹа олса да бу мисралары охуjа билсинлəр:

Ма-ман-дан əнə жи-по, һа то-ло-шон!

Бəш-тə-нəн һə-ни сə-по, һа то-ло-шон!

 

Tolışi Sədo qəzeti, no. 8 (116), 18.02.2011. 


 1
  Paylaş   Tweetle   Paylaş   Paylaş   Gönder
×
×

Xәş omәşon /

Xoş gәldiniz