Çәmә di әğılә hәnәkon

 

amca

Qırdәbıkә: 

Camal LӘLӘZOӘ / Şair / Filoloq

Tolışon әğılә hәnәkon çәvon folklori qıle qәdә hissәye. In hәnәkon bәştә mәzmuni, bәştә formә qorә vey muxtәlife. Tolışon әğılә hәnәkon hoston vinde bәbe ki, dә çәvon tarıxi, coğrafiyә, dә çәvon kavuә /bitki/ alәmi, dә çәvon odәt-әnәnon unәn dı s. әloğәdare. Mı ışdә vәdә çı tolışi әğılә hәnәkon hәmmәy әhatә karde mәxsәdım noәni, mı әncәx ıştә di Ğızılovoәdә vindә, muşahidә kardә hәnәkon hәxәdә, çә hәnәkon kali xususiyyәti hәxәdә umumi mә’lumat dodәm. Yә’ğın ki ıvoni handәkәson çımı bino kardә koy dışdә bә’zi tәklifon, dışdә kankret әlәvon çok-çoki bәsә bәvarden.

Niobınә

Bı hәnәkәdә dı nubә әğlondә qıle ıştә çәşon eqәtdә. Ә mandә әğlon şedәn hay qıle vırәdә nio bedәn. Dı-se dәğığә bәçәton çәşi eqәtә әğıl çәşi okardә, nәvedә bo nio bıә әğlon peydo karde. Kon әğıl peydo karde bedәni, әv zırәk, ğalib hisob bedә. Nio bıә әğlon rә peydo kardә әğılәn fәrәsәtin hisob bedә.

Hәnәk dәvom kardә. Dumu iminci әğıli dıminci, seminci … әğıl ıştә çәşon eqәtdә.

Çәp-çәpinә

In hәnәki vey kinon hәnәk kardedәn. Penc qırdә, hırdә sığ jinton bedә-zәminisә, qıle sığ hәnәkçi dasәdә. Hәnәkçi dışdә i dasi ә sıği şododә bә hәvo, hojo dә dasiәn ә penc sıği qılә-qılә peqәtdә. Peqәtә sığon hәmmә bәpe i dasdә bubuy, bә iqlә das do әbini. Peşo ә iqlә sıği şododә bә hәvo, ә penc sıği isә ikkәrәdә nodә bә zәmin. Çәğın dıştә çәpә dasi kәllә anqıştә dı mionә anqıştә zәminisә qıle keybә tümi kardә. Unәn ә iqlә sıği şododә bә hәvo, ә penc sıği qılә-qılә çә keybәdә bә dılә ovoştonedә. Oxoniәdә ә iqlә sığiәn çı keybәku bә dılә dәnodә. Dimiәn hәnәk sә bedә, ın әmәlon bә vırә rosniәkәs ğalib beşedә. Ney, sәhf kardәdә, yәni qıle sıği peqәtәdә bә co sıği qınyәdә hәnәk haştә bedә, ısәtnә ә iqlә hәmro bә hәnәk dәşedә.

Bı hәnәkdә kami dı kәs iştirok kardә. İştirokçion veyәn bedә.

“Nәnә kukә çan kukә?”

Әğlon qırdә bedәn bә ruy, bә qoli, yainki bә dıyo kәno. Ha kәs boştәno penc-şәş qılә panә sığ vıjnedә, çәğın әvoni dı nubә çı ovi dimisә fırsınedәn. Çiki ğandә sığ bә ovi dimi vey qınedә, әv ğalib hisob bedә. Sıği bә ovi dimi i kәrә qınye qıle kukә se fәrz kardәn. Hәnәk kardә әğıl sıği nığandә joqo votdә: “Nәnә kukә çan kukә!” Ğande bәçәton sığ bә ovi dimi çan kәrә qınyәbu bәçe uygun mәsәlәn, joqo votdәn: “Nәnә kukә da kukә!”

Joqo-joqo hәnәki bә sә jedәn, çәğın tojәdәn başdәmiş kardәn.

Villәkә qordine

Әğlon sıftә çı çuәdә qıle villәkә hozzo kardәn. Villәkә tәxminәn haft-hәşt sm. dorozi tıkış tij bıә çüe. Nә vey sıraf, nәәn vey nozok bedә. Qıleyәn ğırmәc peqәtdәn. Hәmoyә vırәdә başdәmiş kardәn villәkә dı ğırmoci qordonie. Ki villәkә dı ğırmoci nıqınyә vey diәro barde zındә, әv ğalib hisob bedә.

Pır-pırәnә

Әğlon ın hәnәki adәtәn tovostonәdә kardedәn. Çı qıle sıvıkә çülәdә mәsәlәn çı hışkә zәfәroni çülәdә da sm. bıredәn, әy bә dorozi çı mionәdә dı çәxo dı poә kardәn. Әçe i poә peqәtdәn. Әçeәn mionәdә dı qәdә mısmori qıli hıl okardәn. Çәğın çә hıli hәm bı tәrәfi, hәmәn bә tәrәfi hәmi vә ya bәni kley co dәçekә şeyi nozok-nozok dәsüdәn. Çә hәmi sәpe bә yәndı tәrsinә ço kınci koğәz dәçoknedәn. Çәğın ә da sm-ә çülә poә bә qıle nimә metrә zәfәronә çülә vәya co çülә dı qәdә mısmori ovoştonidәn. Ivon hәmmә hәlә bә hәnәki hozzoәtie. Çәvon bәçәton әğıl ıştә ın pır-pırәnә peqәtdә, vitdә bә voy tәrәf. Pır-pırәnә qardedә. Vo bәrk qınyәdә pır-pırәnә ıştәn-bәsә qardedә. Vo nıqınyәdә ısә әğıl bәrkәdә vitdә, pır-pırәnә qordonidә. In hәnәki әğlon qoşo-qoşәn, dı dastәn hәnәk kardәn.

“Mamu, ğoroğ şor be!”

İqlә әğıl çimәnisә dim beyji olaxtә, quya hıtә. Ә mandә әğlon omeydәn bәsә ey i-dı çanqә alәf ekardәn, se kәrә votdәn: “Mamu, ğoroğ şor be!” Mamu eştә, rәstә çәvon, әvoni qılә-qılә qәtdә, vardә çәvon cәzo dodә.

Cәzo çiç bedә, ey navәdә ıştә arәdә votdәn, bey rozi bedәn.

Hil-hilinә

Hil tәxminәn 8-10 sm. doroziәdә, 2-3 sm. heyvujiәdә dı tәrәfә bıryә çüe. In hәnәki nıkardә bә nav qıle konә kandedәn, әçe vәdәn bo hili noe qorә qıle riә okardәn. Bey konә qәvәn votdәn. Çı konә vәdә qıle düzә xәt-sәrhәd okornedәn. Әğlon bә hili dәkqu qorә lәvo bә das bә nubә mandәn. Tobә xәtti bә hili dәkque hostone. Elә ki hil xәtti davardә, xәttiku bә nav lınq noe, ğәdәm şodoe ğәdәğәn bedә. Bә hili dәkqu qorә bәpe xәtti sәpe bımandi, lәvo çı diәroәdә bә hili bığandi. Ha әğıl sәy kardә ki, hili dıştә lәvo tikiәn diәro bobәy. İ kәs bә hili lәvo ğandәdә hәmrondә dı kәs çı hili bı tәrәf bә tәrәf mandedә, ğandәkәsi lәvo bә hili nıqınә, bә hili dıştә lәvo qıle yolә zәrbә jedә, rә oqardә bә konә tәrәf boştә hılә qәte.

Hili nıjәnәkәs vitdә dümi hili. Hili peqәtdә çı diәrodә ğandә bә konә.

Çı konә qırdo tobә hәnәk kardәkәson say qәdәr hılә bedә. Elә ki dümi hili nәvәkәs hili ğandә bә konә, konә qırdo mandәkәson dıştә lәvo bә hili jedәn, çәğın rәyrә oqardәn ıştә lәvo vardәn dәnodәn bәştә hılә. Hәmron i vırәdә hili haştәnin bә konә eqenie. Nәvәkәs hiliş bә konә eğandışe, conış dümi hili nәveku rәxedә, hәnәk tojәdәn başdәmiş bedә. Ne, әqәr hılә xıvandon bә hili zәrbә je bәçәton ıştә lәvo bәştә hılә dәno nıznın, dümi hili nәvәkәs әçe hılә lәvo bıqәto, bәpe hılә xıvand dümi hili bınәvi. Dı ğaydә hәnәk şedә.

Hışk be, hışk be

Ço-penc nәfәr (veyәn be zındә) qırd mandedәn, bә i yәndı lәpi şododәn. Çiki dasәdә lәp eqenedә hәmmә әğlon “hışk” bedәn, bәni heykәli. Heç ki lıvedәni. Ki bı vәziyyәtdә sıredә, ya hәrәkәt kardә, ya sıxan kardә, çı hәnәkәdә beşedә. Hәnәk joqo dәvom kardә. Bә oxoni mandәkәs ğalib hisob bedә.

Dasi sәpe çiki dase?

Әğlonәdә qıle dı pışki, yaxod dı nübә çәşi eqәtdә, sәy enomnidә beyji. Ә mandә әğlon dasi nodәn çey peştisә bәsә yәndı. Әğlonәdә i kәs votdә: “Dasi sәpe çiki dase?” Sәy enomniәkәs әqәr düziş vote, eştedә, coniş rәxedә, ney, sәhfış vote, әğlon jedәn bәçe peşti, votdәn: “Dü votdәş, dü votdәş”. Hәmon odәm i kәrәn sәy enomnidә. Keynә zındә penton bıә das çikie, bәvәdә ozod bedә. Dümi ey co әğıl sәy enomnidә. Bı hәnәkәdә әğıli vey diğğәtin bey tәlәb kardә bedә. Bә peştiәn vey bәrkәdә je dәğılәti hisob bedә.


 1
  Paylaş   Tweetle   Paylaş   Paylaş   Gönder
×
×

Xәş omәşon /

Xoş gәldiniz